Uluslararası siyasette bazı ziyaretler vardır; takvimdeki bir güne, resmî bir davete veya diplomatik protokolün gereğine sığdırılamaz. Çünkü bu ziyaretlerin anlamı, yalnızca gerçekleştirildikleri yerde değil, zamanlamalarında, taşıdıkları sembollerde ve muhataplarına verdikleri mesajlarda saklıdır. Recep Tayyip Erdoğan'ın 8 Kasım Zafer Günü vesilesiyle Azerbaycan'a gerçekleştirdiği ziyaret de tam olarak böyle okunmalıdır.
Erdoğan'ın Karabağ'a gelişi, İlham Aliyev'in ev sahipliği, Fuzuli'deki karşılama, Şuşa'daki devlet töreni ve iki cumhurbaşkanının ortak basın toplantısında ortaya koyduğu söylem, Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin sıradan bir diplomatik yakınlıktan çok daha derin bir zemine sahip olduğunu bir kez daha gösterdi. Fakat bu buluşmanın asıl önemi, bilinen kardeşlik ifadelerinin tekrar edilmesinde değil, son dönemde farklı yorumlara konu olan ilişkilerin hangi siyasi zeminde devam edeceğinin iki lider tarafından açıkça ortaya konulmasındaydı.
Öncelikle ziyaretin adresine bakmak gerekiyor...
Erdoğan, Azerbaycan'ın başkenti Bakü'ye değil, doğrudan Karabağ'a, Şuşa'ya geldi. Bu tercih, diplomatik açıdan başlı başına bir mesajdır. Çünkü Şuşa, Azerbaycan'ın yalnızca askerî zaferinin değil, tarihsel hafızasının, kültürel kimliğinin ve egemenlik iradesinin sembolüdür. Türkiye Cumhurbaşkanı'nın Zafer Günü'nde bu şehirde bulunması, Azerbaycan'ın kazandığı tarihsel sonucun Ankara tarafından hangi siyasi ve manevi anlamda sahiplenildiğini gösteren güçlü bir görüntü oluşturdu.
Erdoğan’ın Şuşa’daki konuşmasında kullandığı, “Bir millet, iki devlet şiarıyla tarif ettiğimiz bu gönül birliği, müşterek mazimizden aldığı kuvvetle yarınlarımıza ışık tutan sönmez bir meşaledir” sözleri, Ankara’nın Bakü ile ilişkisini nasıl konumlandırdığını açıkça ortaya koyuyordu. Cumhurbaşkanı’nın “Bakü’nün sevincini Ankara’nın sevinci, Şuşa’nın gururunu bütün milletimizin gururu bilmemiz bundandır” ifadesi ise bu birlikteliğin yalnızca diplomatik bir söylem olmadığını, ortak tarih ve siyasi hafıza üzerinden kurulduğunu gösteriyordu.
Üstelik karşılamanın niteliği de dikkat çekiciydi. İlham Aliyev ve Mihriban Aliyeva'nın Erdoğan ve Emine Erdoğan'ı Fuzuli Uluslararası Havalimanı'nda karşılaması, ardından Şuşa'da gerçekleştirilen resmî tören, iki ülke arasındaki devletlerarası ilişkinin temsil düzeyini ortaya koydu. Ancak burada mesele yalnızca protokolün görkemi değildi. Türkiye heyetinde Dışişleri Bakanı Hakan Fidan'ın, Millî Savunma Bakanı Yaşar Güler'in, MİT Başkanı İbrahim Kalın'ın ve Türk Devletleri Teşkilatı Aksakallar Konseyi Başkanı Binali Yıldırım'ın bulunması, ziyaretin siyasi, güvenlik ve bölgesel iş birliği boyutlarının aynı çerçevede ele alındığını gösteriyordu.
Bana göre Şuşa'daki buluşmanın en önemli yönlerinden biri, iki liderin konuşmalarında geçmişle gelecek arasında kurduğu bağdı.
İlham Aliyev, 44 günlük Vatan Muharebesi'nin ilk saatlerini hatırlatarak Erdoğan'ın o dönemde verdiği desteği yeniden gündeme taşıdı. Aliyev, “Savaşın ilk saatlerinde yaptığınız açıklama ve benimle gerçekleştirdiğiniz telefon görüşmesi bütün dünyaya kardeş Türkiye’nin Azerbaycan’ın yanında olduğunu gösterdi. Açıklamanız bize ilave güç ve moral verdi” dedi. Erdoğan’ın o günlerde kullandığı “Azerbaycan yalnız değildir, Türkiye onun yanındadır” sözlerini hatırlatan Aliyev, Azerbaycan halkının Türkiye’ye minnettarlığını özellikle vurguladı.
Bu hatırlatma önemlidir. Çünkü uluslararası ilişkilerde devletler arasındaki güven, yalnızca imzalanan belgelerle değil, zor zamanlarda sergilenen tutumlarla da inşa edilir. Azerbaycan Cumhurbaşkanı'nın savaşın ilk saatlerine dönmesi, Türkiye'nin desteğini geçici bir siyasi pozisyon değil, iki ülkenin stratejik ilişkisinin temel dayanaklarından biri olarak gördüğünü ortaya koydu.
Aliyev, Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkinin Şuşa Beyannamesi’yle başlamadığını, aksine tarihî ve kültürel temelleri zaten güçlü olan kardeşliğin resmî bir ittifak çerçevesine kavuştuğunu şu sözlerle anlattı: “Şuşa Beyannamesi yalnızca bu tarihî ve kültürel ilişkileri resmî bir çerçeveye oturtmuştur.” Bu cümle, belgenin iki ülke açısından taşıdığı anlamı özetliyor: Şuşa Beyannamesi bir başlangıçtan çok, var olan stratejik ilişkinin kurumsal güvencesidir.
Son haftalarda Türkiye ve Azerbaycan arasında kamuoyuna yansıyan bazı tartışmalar, iki ülkenin ilişkilerinin geleceği hakkında farklı yorumların yapılmasına neden olmuştu. Azerbaycan'daki okul kıyafetleri ve başörtüsü düzenlemesi üzerinden Türkiye'de yapılan açıklamalar, Bakü tarafından iç işlerine müdahale olarak değerlendirilmişti. Türkiye'deki bazı siyasi ve toplumsal çevrelerin tepkileri, iki ülke arasındaki hassasiyetleri görünür hâle getirmişti. Aliyev'in Türk Devletleri Teşkilatı'nın Ankara'daki zirvesine katılmaması da bu tartışmaların üzerine eklenince, diplomatik ilişkilerde bir mesafe oluştuğu yönündeki değerlendirmeler güç kazanmıştı.
Dolayısıyla Şuşa'daki karşılaşma, bu tartışmaların ardından gerçekleşen sıradan bir ziyaret değildi. İki lider, kamuoyunda oluşan soru işaretlerine doğrudan cevap vermeyi tercih etti. Aliyev'in "Hiç kimsenin aramıza girmesine ya da kendi kişisel çıkarları uğruna birliğimize gölge düşürmesine izin vermeyiz" mesajı ile Erdoğan'ın müttefiklik bağını zayıflatmak isteyenlerin amaçlarına ulaşamayacağını söylemesi, aynı siyasi iradenin iki farklı ağızdan ifade edilmesiydi.
Ancak burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Türkiye ile Azerbaycan'ın her konuda aynı düşünmesi zorunlu değildir. İki bağımsız devletin kendi iç politikaları, ulusal öncelikleri ve dış politika tercihleri vardır. Gerçek müttefiklik, farklılıkların hiç yaşanmaması değil, bu farklılıkların ortak stratejik zemini tahrip etmeden yönetilebilmesidir. Şuşa'da verilen mesajın esas anlamı da budur. İki ülke, ilişkilerinin temelini dönemsel tartışmaların üzerine yerleştirmeyi tercih ettiklerini gösterdi.
Aliyev'in Türkiye'nin ekonomik gücüne, sanayi potansiyeline ve uluslararası siyasi ağırlığına özel vurgu yapması da ayrıca değerlendirilmelidir. “Türkiye’nin güçlü ekonomisi, güçlü sanayi potansiyeli ve siyasi ağırlığı bugün bir gerçektir. Bu bizi çok sevindiriyor ve bizi de güçlendiriyor” diyen Azerbaycan Cumhurbaşkanı, ardından “Birlikte çok daha güçlüyüz” ifadesini kullandı. Bu sözler, Ankara-Bakü ilişkilerinin yalnızca geçmişin ortak hatıralarıyla değil, ekonomik kapasite, siyasi etki ve bölgesel güvenlik gibi somut unsurlarla da şekillendiğini ortaya koyuyordu.
Çünkü bugünün dünyasında kardeşlik söyleminin kalıcılığı, ekonomik ve kurumsal karşılığının ne ölçüde oluşturulabildiğiyle de ilgilidir. Savunma sanayii, enerji, ulaştırma, ticaret, yatırım, teknoloji ve bölgesel güvenlik gibi alanlarda geliştirilen iş birliği, siyasi yakınlığın somut güce dönüşmesini sağlar. Aliyev'in Türkiye'nin sanayi ve ekonomik kapasitesine yaptığı vurgu, bu açıdan yalnızca bir övgü değil, ortaklığın geleceğine ilişkin stratejik bir değerlendirmedir.
Erdoğan'ın Türk Devletleri Teşkilatı'na ilişkin mesajları da bu büyük resmin başka bir parçasıdır. Azerbaycan'ın dönem başkanlığı sırasında Türk dünyasının birlik ve dayanışması için gösterdiği çabaları takdir eden Erdoğan, Türkiye'nin dönem başkanlığında teşkilatın daha etkin ve kurumsal bir yapıya kavuşturulması için çalışacaklarını belirtti.
Burada artık ikili ilişkilerin ötesine geçen bir hedef söz konusudur. Türkiye ve Azerbaycan, Türk dünyasının siyasi ve ekonomik iş birliğinde önemli iki merkezdir. Ancak ortak tarih ve kültür tek başına güçlü bir uluslararası yapı oluşturmaz. Bu yakınlığın ticarete, ulaştırmaya, enerji güvenliğine, eğitim ve teknoloji iş birliklerine, ortak yatırım mekanizmalarına dönüştürülmesi gerekir. Türk Devletleri Teşkilatı'nın kurumsallaşması vurgusu, bu nedenle sembolik birlik söyleminin ötesinde değerlendirilmelidir.
Karabağ'ın yeniden inşası da aynı stratejik yaklaşımın sahadaki karşılığıdır. Erdoğan'ın Cebrayıl'daki Türkiye-Azerbaycan Uluslararası Ormancılık Eğitim Merkezi ve Fidanlık Tesisi'nden söz etmesi, Ağdam'da 40 derslikli okulun inşasına dikkat çekmesi ve bölgedeki altyapı çalışmalarını değerlendirmesi, Türkiye'nin savaş sonrasındaki dönemde de Azerbaycan'ın yanında olma iradesini gösterdi.
Fuzuli'den Şuşa'ya uzanan güzergâhta geçilen yedi tünelin Erdoğan tarafından özellikle anılması da tesadüf değildi. Bir liderin gördüğü altyapı yatırımlarını kamuoyuyla paylaşması, yalnızca fiziki gelişimi takdir etmek anlamına gelmez. Aynı zamanda savaşın ardından boşaltılmış, tahrip edilmiş ve yeniden yaşama hazırlanmış bir coğrafyada devlet kapasitesinin nasıl ortaya konulduğunu göstermektir.
Karabağ'ın geleceği artık yalnızca zaferin hatırlanmasıyla değil, orada yeniden kurulacak hayatın kalitesiyle ölçülecektir. Yollar, okullar, hastaneler, üretim alanları, tarım yatırımları, istihdam ve geri dönüş süreci bu yeni dönemin temel meseleleridir. Türkiye'nin bu alanlardaki katkısı, iki ülke arasındaki ilişkinin savaş döneminden kalkınma dönemine taşınması bakımından önemlidir.
Bununla birlikte Şuşa'daki görüşmelerin bölgesel jeopolitik boyutunu da gözden kaçırmamak gerekir. Zengezur Koridoru, Orta Koridor, enerji hatları ve Güney Kafkasya'da kurulacak yeni ulaşım bağlantıları, Türkiye ve Azerbaycan'ın ortak gündeminin önemli parçalarıdır. Azerbaycan'ın ana karası ile Nahçıvan arasındaki bağlantının kurulması, Türkiye'nin Hazar havzasına ve Orta Asya'ya erişimi bakımından da stratejik sonuçlar doğurabilecek niteliktedir. Bu mesele, yalnızca bir yol veya demir yolu projesi değildir; bölgenin ticaret güzergâhlarını, ekonomik ilişkilerini ve jeopolitik ağırlık merkezlerini etkileyebilecek bir konudur.
Erdoğan’ın “Bugün önümüzde duran vazife, meydanlarda kazanılan zaferi kalıcı barış ve istikrarla taçlandırmaktır” sözleri, Karabağ Zaferi sonrasında başlayan yeni dönemin önceliğini tarif ediyordu. Bu yaklaşım, askerî başarının ardından bölgenin yeniden inşası, ekonomik bağlantıların güçlendirilmesi ve Güney Kafkasya’da kalıcı istikrarın sağlanması gerektiğine işaret ediyordu. Erdoğan’ın Karabağ’da “yeniden tüten her ocak” ve “ihya edilen tarihî miras” vurgusu da zaferin yalnızca geçmişe ait bir sonuç değil, geleceği kurma sorumluluğu olduğunu hatırlatıyordu.
Ancak bu sürecin kalıcı bir bölgesel düzene dönüşmesi, Ermenistan ile normalleşme ve barış anlaşmasının imzalanması, egemenlik haklarına saygı ve karşılıklı güvenlik ilkeleriyle doğrudan bağlantılıdır. Erdoğan'ın meydanlarda kazanılan zaferin kalıcı barış ve istikrarla taçlandırılması gerektiğini söylemesi bu bakımdan önemlidir. Türkiye, Azerbaycan'ın toprak bütünlüğüne verdiği desteği sürdürürken Güney Kafkasya'da barışın tesis edilmesini de kendi bölgesel politikası açısından gerekli görmektedir.
Ziyaretin Hocalı ve Hankendi durakları da bu siyasi okumanın dışında tutulamaz. Erdoğan'ın Aliyev'le birlikte Hocalı Soykırımı Anıtı'nı ziyaret etmesi, müzeyi gezmesi ve anı defterini imzalaması, Azerbaycan'ın tarihsel hafızasında derin iz bırakan bir acının Türkiye tarafından paylaşıldığını gösterdi. Ardından Hankendi'deki Zafer Anıtı'na gidilmesi ise geçmişte yaşanan trajedilerle kazanılan zafer arasındaki tarihsel bağı aynı program içerisinde görünür kıldı.
Bütün bunlar bir araya getirildiğinde, Şuşa'daki buluşmanın yalnızca iki liderin birbirine verdiği kardeşlik mesajından ibaret olmadığı anlaşılıyor. Bu ziyaret, aynı zamanda bölgesel aktörlere yönelik bir siyasi konumlandırma niteliği taşıyor. Türkiye ve Azerbaycan, Güney Kafkasya'nın geleceğinde birlikte hareket etme iradelerini bir kez daha ortaya koyarken, Türk dünyasının daha güçlü bir kurumsal yapıya kavuşması yönündeki hedeflerini de gündeme taşıdı.
Burada gözden kaçırılmaması gereken bir başka gerçek de şudur: Türkiye-Azerbaycan ilişkileri, yalnızca iki liderin yakınlığı üzerinden açıklanamayacak kadar köklü ve çok katmanlıdır. Liderlerin siyasi iradesi bu ilişkinin gelişmesinde elbette önemli rol oynuyor. Fakat iki ülke arasındaki toplumsal bağ, tarihsel hafıza, ortak dil ve kültür, ekonomik ilişkiler ve güvenlik ihtiyaçları bu ortaklığın daha geniş zeminini oluşturuyor. Bu nedenle dönemsel anlaşmazlıklar yaşansa da ilişkinin geleceğini yalnızca günlük diplomatik gelişmeler üzerinden okumak doğru değildir.
Aliyev’in konuşmasını tamamlarken söylediği, “Geçmişte de birlikteydik, savaş döneminde de birlikteydik, bugün de birlikteyiz ve gelecekte de birlikte olacağız” cümlesi, Şuşa buluşmasının siyasi çerçevesini özetliyordu. Azerbaycan Cumhurbaşkanı’nın “Türkiye-Azerbaycan birliği ebedidir ve sarsılmazdır” sözleri ise ziyaretin sonunda verilen en açık mesajlardan biri olarak kayda geçti.
Şuşa'da verilen görüntü ve açıklamalar, iki ülkenin bu gerçeğin farkında olduğunu gösteriyor. Aliyev, Türkiye'nin geçmişteki desteğini hatırlattı; Erdoğan, Azerbaycan'ın zaferini Türk dünyasının ortak gururu olarak tanımladı.
Birisi tarihsel vefayı, diğeri ortak geleceği öne çıkardı. İki konuşmanın kesiştiği nokta ise stratejik müttefikliğin korunmasıydı.
Bence bu ziyaretin en önemli sonucu, Türkiye ve Azerbaycan'ın birbirlerine yalnızca geçmişte verdikleri sözleri hatırlatmaları değil, gelecekte de hangi zeminde hareket edeceklerini dünyaya göstermeleridir. Çünkü devletler arasındaki gerçek yakınlık, yalnızca aynı günlerde sevinmek veya aynı acıları paylaşmak değildir. Asıl mesele, farklı siyasi koşullarda dahi ortak çıkarları tanımlayabilmek, karşılıklı egemenliğe saygı göstermek ve uzun vadeli hedefler doğrultusunda birlikte hareket edebilmektir.
Şuşa'da yükselen mesaj tam da bu noktada anlam kazanıyor: Karabağ Zaferi bir tarihsel dönemi kapatmış olabilir; fakat Türkiye-Azerbaycan ortaklığı açısından yeni bir dönemin kapısını da aralamıştır.
Artık mesele yalnızca kazanılmış zaferi anmak değil, bu zaferin ardından ortaya çıkan yeni jeopolitik zemini nasıl değerlendireceklerini belirlemektir.
Görünen o ki, "Bir millet, iki devlet" sözü, Şuşa'da bir kez daha geçmişin hatırası olarak değil, geleceğin siyasi sorumluluğu olarak karşımıza çıktı.
Yazar: Ülker Fermankızı
